Szopka Betlejemska ze wsi Gać Jana Jakielaszka i Stanisława Bałackiego

Prezentowana szopka betlejemska pochodzi z kościoła w Gaci. Wykonana w latach 80. XX w., jako ruchoma szopka służyła przez kilkanaście sezonów do dekoracji kościoła, stanowiąc nietuzinkową atrakcję. Autorami są: Jan Jakielaszek (ur. 1919 – rolnik, muzykant i rzeźbiarz ludowy) oraz Stanisław Bałacki (ur. 1945 – rolnik i malarz amator). W warunkach naszego muzeum udało się szopkę ustawić „na głucho” (jak to nazwał obecny przy montażu Jan Jakielaszek), bez uruchamiania.

Szopka jest czteroplanowa. Tło stanowi namalowana na płótnie panorama Betlejem. Na tym tle, w stronę budynku szopki pokrytego słomą, pomiędzy palmami, ciągnie karawana: pięciu Arabów prowadzących wielbłądy oraz Arab jadący na ośle. Postaci występujące w szopce to drewniane rzeźby konturowe, wycinane przez Jakielaszka, malowane przez Bałackiego. Na pierwszym planie - pochód postaci wywodzących się ze środowiska wiejskiego: ustawione na pasie transmisyjnym, wychodzą z miniatury budynku zwanego przez Gacan „pałacem”, tzn. z Uniwersytetu Ludowego, zaprojektowanego w stylu zakopiańskim przez Jana Witkiewicza, wybudowanego w latach 1933-36. W pochodzie idą: Kosynier w stroju krakowskim, Pasterz z tobołkiem, Baranki, Wędrowiec, Przekupka z koszem, Pasterz z barankiem, Dobosz, Przekupka z dzbanem, Basista, Cymbalista i Skrzypek – muzykanci z kapeli gackiej. Z tego samego kręgu tematycznego wywodzą się postaci dwóch Górali. W budynku szopki znajduje się Święta Rodzina – figury woskowe i gipsowe, pochodzące z dawnego wyposażenia kościoła. Nad szopką wiszący Anioł. Pokłon przed szopką składają Trzej Królowie oraz Pasterze - także figury woskowe ze starej szopki z kościoła w Gaci. Kolejny plan, po prawej stronie żłóbka, stanowią sceny z życia mieszkańców wsi: pracujący rzemieślnicy – Pilarze, Kobieta stojąca przy studni - żurawiu, Rybak, Praczka z kijanką, Drwal, Mężczyzna z workiem na plecach. Za nimi, dwie chatki, wiatrak oraz górująca nad wsią postać papieża Jana Pawła II w geście błogosławieństwa. Dolny poziom to pejzaż wsi Gać: drewniany kościół spalony przez Tatarów w 1624 r., budynek starej szkoły z pocz. XX w., pomnik pacyfikacji wsi Gać w roku 1943 r. – posąg Chrystusa Frasobliwego – pełnoplastyczna rzeźba Jana Jakielaszka, dalej młyn wodny z idącymi postaciami Górali z workami na plecach i Woźnicą prowadzącym wóz wyładowany workami. Żywą ozdobą szopki są gałązki świerkowe, dekorujące ludowe plany szopki – wieś Gać i scenki wiejskie.

Do wykonania szopki użyto różnych materiałów, głównie drewna, ale również płyty pilśniowej, dykty, blachy, skrawków materiałów, sznurków, folii, papieru, plastiku. Do kolorowania, którego autorem jest głównie Stanisław Bałacki (niektóre postaci kolorowała córka Jana Jakielaszka), wykorzystano farby plakatowe i olejne. Szczegóły architektoniczne miniaturowych budynków z makiety wsi Gać wykonano ołówkiem oraz techniką wypalania stempelkami. Koloryt szopki charakteryzuje się szeroką paletą barw.

Szopka z Gaci jest przykładem dzieła synkretycznego, wychodzącego poza tematykę związaną jedynie z Bożym Narodzeniem. Przedstawia sceny wiejskie oraz makietę wsi Gać. Nawiązuje do tradycji ruchomych szopek (popularnych szczególnie na Dolnym Śląsku) i tradycji chrześcijańsko – ludowej.

Tradycja szopek bożonarodzeniowych wywodzi się z pocz. XIII w. Św. Franciszek z Asyżu urządził w Greccio niedaleko Rzymu pierwszą „żywą” szopkę, w grocie przygotował żłóbek wypełniony sianem, sprowadził zwierzęta. Tego typu misteria – w formie teatru jasełkowego franciszkanie rozpropagowali w całej Europie. Z upływem czasu zaczęto rozbudowywać scenariusze szopek, wprowadzać nowe wątki i postaci, także patriotyczne, przez co szopki nabierały charakteru świeckiego i ludowego, a zarazem satyrycznego. Przewaga elementów komicznych, spowodowała że pod koniec XVIII w. władze duchowne zabroniły wystawiania jasełek w kościołach. Jasełka trafiły do miast i wsi, dając początek zwyczajowi chodzenia z szopką po kolędzie. W kościołach zaś zapanował zwyczaj ustawiania kompozycji plastycznych przedstawiających szopkę. W ołtarzach bocznych, montowano szopki, z figurami pasterzy, Trzech Króli, odgrywającymi pokłon oddawany Świętej Rodzinie. Od XVI w. szopki zaczęły pojawiać się w domach prywatnych, na dworach królewskich i magnackich. W okresie baroku nastąpił rozwój plastycznej twórczości poświęconej szopkom. Na zlecenie kościołów i dworów powstawały szopki – dzieła sztuki oficjalnej.

W sztuce ludowej, szopki masowo zaczęły pojawiać się w 2. poł. XIX w., wykonywane jako rekwizyt kolędników chodzących z szopką. Tworzący współcześnie rzeźbiarze i malarze amatorzy w swoim żelaznym repertuarze przedstawień religijnych obok Chrystusa Frasobliwego, Matki Boskiej, aniołów, posiadają również szopkę bożonarodzeniową, z figurami wolno stojącymi, do samodzielnego układania lub szopki w formie kompozycji rzeźbiarsko – plastycznych. Przy powstawaniu szopek, twórcom przyświeca myśl o stworzeniu indywidualnej pamiątki narodzenia Dzieciątka i podtrzymaniu tradycji.

Katarzyna Ignas